در این مقاله به بررسی و چگونگی افزودن بر میزان مهارت تاب‌آوری به عنوان چهارمین مهارتی که به ما در مواجهه با مشکلات بحران‌زا و مسائل زندگی کمک می‌کند، می‌پردازیم.
در ابتدا باید بدانیم که تاب‌آوری با تحمل کردن و یا درد کشیدن متفاوت است؛ در واقع تاب‌آوری توان فردی هر یک از افراد است که در مواجعه با مشکلات و بحران‌ها سعی می‌کنند تا از موانع موجود با کمترین میزان آسیب‌های احتمالی بر خود یا دیگران عبور کنند.
تاب‌آوری نقطه‌ی مقابل آسیب‌پذیری است. ممکن است بعضی از ما با میزان آسیب‌پذیری بیشتری به دنیا آمده باشیم؛ به بیان دیگر امکان دارد هر یک از ما از نظر ژنتیکی بیشتر مستعد آسیب‌پذیری باشیم یا احتمال دارد وقایع ناگوار پی‌درپی میزان آسیب‌پذیری ما را نسبت به دیگران افزایش دهد، اما آن چه از اهمیت برخوردار است، آن است که همه ما می‌توانیم مهارت تاب‌آوری را بیاموزیم و به طور پیوسته آن را تمرین کنیم و رفتارهای تاب‌آورانه را در خود افزایش دهیم. اگر در شرایط بدون خطر و بدون آسیب، ما بتوانیم رشد کنیم، رشد ما رشدی عادی خواهد بود. اگر در شرایط بحرانی و پر خطر و پر چالش، به رشد دست یابیم، رشد ما رشد بهینه و با ویژگی تاب‌آورانه خواهد بود. اما اگر در شرایط عادی تلاش کافی برای رشد خود را در پیش نگیریم، نشان‌دهنده آن است که کاهلی و سستی کرده‌ایم و اگر شرایط ما به قدری پر خطر باشد که از حد توان ما فراتر رود، ما با آسیب مواجه خواهیم شد. بنابراین همه ما موظفیم در شرایط عادی با بهره‌گیری از امکانات خود، ابتدا زمینه‌های الزم برای رشد شخصیتی و اخلاقی خود را فراهم آوریم و در مرحله بعد با کمک دیگران به توانمند‌سازی افراد آسیب دیده بپردازیم.
راههای رسیدن به مهارت تاب‌آوری
برای رسیدن به ویژگی تاب‌آوری و سنجش میزان آن ابتدا باید درک و ارزیابی مشخصی از خصوصیات اخلاقی و شخصیتی خود به دست آوریم؛ این کار از طریق مهارت خودآگاهی صورت می‌گیرد که در مقاله‌های پیشین به آن پرداخته شده است که شامل شناخت ویژگی‌های مثبت و منفی خود و شناخت و بازپروری توانمندی‌های خود است. در واقع هر قدر ما بتوانیم توانایی‌ها و عدم توانایی‌های خود را به موقع بشناسیم و درک درستی از آن به دست آوریم و مهارت‌های خود را بر اساس توانایی‌های فطری خود افرایش دهیم یک قدم به تاب‌آوری نزدیک‌تر می‌شویم.
مرحله دیگر برای رسیدن به مهارت تاب‌آوری، یادگیری و تمرین مهارت حل مسئله است که پیش از این در مقاله‌ایی به آن پرداخته شد. یکی از مراحل مهارت حل مسئله رسیدن به مرحله انتخاب و مهارت تصمیم‌گیری است که پیش از این در مورد آن بحث شد. این مهارت در صورتی که تمرین شود، تصمیمات فرد به موقع انجام می‌شود و با بررسی و تامل و به دور از شتابزدگی، می‌توان انتخاب موثری از بین مجموعه انتخاب داشت.
مرحله دیگر برای افزایش تاب‌آوری در فرد، یادگیری مهارت همدلی با خود و با دیگران است که با مسئولیت‌پذیری و دوری از خودمحوری و توجه به حالت‌ها و عواطف خود و دیگران همراه است.
مهارت تفکر خلاقانه و تفکر نقادانه نیز به ما کمک می‌کند تا با تفکر چند گزینه‌ای آشنا شویم و طی بررسی و ارزیابی انتخاب‌های خود، بر ویژگی های تاب آورانه خود بیافزاییم.
عناصر اصلی تاب‌آوری
- افزایش احساس امنیت
- افزایش احساس ارزشمندی در خود
- افزایش احساس شایستگی، خودکارآمدی و تسلط نسبت به شرایط حاکم
در مورد اول هر آن چه به ما احساس امنیت می‌دهد، شامل احساس داشتن خود، داشتن روابط دوستانه موثر و تمام سرمایه‌های غیر مادی و انسانی و روانی است که به ما یادآوری می‌کند من …… دارم.
در مورد دوم، ما وقتی می‌توانیم احساس ارزشمندی را تجربه کنیم که بر روی ارزش‌های انسانی کار کنیم و آن را در خود تا حد امکان نهادینه سازیم، مواردی مانند مسئولیت‌پذیری و احساس همدلی، و احترام به تفاوت‌ها بر شایستگی فردی و اجتماعی ما می‌افزاید و چگونگی بودن معنادار ما را افزایش می‌دهد، من ….. هستم.
در سومین مورد بر احساس شایستگی و خودکارآمدی ما هنگامی افزوده می‌شود که ما بتوانیم از طریق مهارت خودآگاهی و کشف استعدادها و علائق فردی خود، انرژی روانی خود را صرف آن چیزی کنیم که با ویژگی‌های فردی ما تناسب دارد و بر میزان تاب‌آوری ما تاثیر گذار است؛ در این بخش ما بر توانایی‌های خود واقف می‌شویم و می‌توانیم به راحتی بنویسیم که من …… می‌توانم.
در واقع ما باید با شناخت و به کارگیری توانمندی‌های خود و با در نظر گرفتن کسانی که سرمایه‌های انسانی در زندگی ما هستند، توان آن را بیابیم که با شرایط دشوار مواجه شویم و با کمترین آسیب ممکن از آن گذر کنیم.
به دلیل اهمیت روزافزون یادگیری مهارت تاب‌آوری در مقاله آینده نیر به جنبه‌های دیگری از این مهارت خواهیم پرداخت.