بازنمایی افراد دارای اسکار در رسانهها
رسانهها فقط آنچه را در جامعه اتفاق میافتد به تصویر نمیکشند؛ آنها در شکلگیری نگاه جامعه نیز نقش دارند. تصویری که از یک گروه اجتماعی در فیلم، سریال، خبر، تبلیغات، شبکههای اجتماعی یا حتی یک عکس خبری ارائه میشود، میتواند بر نحوه دیدهشدن آن گروه در زندگی روزمره اثر بگذارد. این موضوع درباره افرادی که به دلیل شرایط جسمی یا آسیب سوختگی با تفاوت ظاهری زندگی میکنند، اهمیت ویژهای دارد.
وقتی یک فرد دارای اسکار در رسانه تنها به عنوان قربانی یک حادثه، نمادی از رنج یا موضوعی برای ترحم نمایش داده میشود، بخش مهمی از هویت او نادیده گرفته میشود. در مقابل، بازنمایی مسئولانه میتواند نشان دهد که افراد دارای اسکار نیز مانند دیگران، زندگی، تواناییها، دغدغهها، روابط و انتخابهای خود را دارند.
مسئله فقط نحوه نمایش اسکار سوختگی نیست؛ بلکه این است که رسانه چه معنایی به این تفاوت ظاهری میدهد. آیا اسکار را نشانه ضعف و شکست معرفی میکند یا آن را تنها یکی از ویژگیهای ظاهری یک انسان میداند؟
چرا بازنمایی رسانهای اهمیت دارد؟
بخش زیادی از برداشت ما از گروههایی که کمتر در زندگی روزمره با آنها مواجه میشویم، از رسانه شکل میگیرد. اگر تصویری که مخاطب بارها و بارها میبیند محدود، کلیشهای یا یکبعدی باشد، همان تصویر میتواند به مرور به یک تصور عمومی تبدیل شود.
در مورد رهیدگان سوختگی نیز همین مسئله مطرح است. ممکن است بسیاری از مردم تجربه نزدیک و مستقیمی از زندگی فردی با اسکارهای قابل مشاهده نداشته باشند. در نتیجه، فیلمها، اخبار، تصاویر و محتوای شبکههای اجتماعی میتوانند نقش مهمی در شکل دادن به تصور آنها داشته باشند.
اگر رسانه فرد دارای اسکار را همیشه در جایگاه قربانی نشان دهد، مخاطب ممکن است بهتدریج تصور کند که زندگی این افراد بیش از هر چیز با رنج، محدودیت و نیاز به کمک تعریف میشود.
در مقابل، وقتی رسانه افراد دارای تفاوت ظاهری را در نقشهای متنوع اجتماعی نشان میدهد، نگاه مخاطب نیز میتواند تغییر کند. یک فرد دارای اسکار میتواند دانشآموز، معلم، ورزشکار، هنرمند، کارآفرین، والد، دوست یا عضو فعال جامعه باشد. سوختگی بخشی از تجربه زندگی اوست، نه تمام هویت او.
بنابراین، بازنمایی رسانهای صرفاً یک مسئله تصویری نیست؛ موضوعی مرتبط با نگرش اجتماعی، مشارکت و پذیرش تفاوتهای ظاهری است.
از ترحم تا احترام
یکی از رایجترین الگوهای بازنمایی آسیبهای ظاهری، تأکید بیش از اندازه بر رنج و ترحم است. در این نوع روایت، دوربین معمولاً روی آثار آسیب سوختگی تمرکز میکند و داستان فرد نیز عمدتاً حول حادثه، درد و دشواریهای پس از آن شکل میگیرد.
پرداختن به دشواریهای واقعی زندگی رهیدگان سوختگی به خودی خود مسئلهای منفی نیست. تجربه سوختگی میتواند پیامدهای جسمی، روانی و اجتماعی داشته باشد و پرداختن مسئولانه به این موضوع میتواند آگاهی عمومی را افزایش دهد.
مشکل زمانی ایجاد میشود که رنج، تنها ویژگی قابل روایت فرد باشد. در چنین شرایطی، مخاطب به جای شناخت یک انسان، با تصویری از «قربانی» مواجه میشود؛ فردی که باید برای او تأسف خورد یا از او به عنوان نمادی از درد یاد کرد.
بازنمایی محترمانه مسیر متفاوتی دارد. در این رویکرد، اسکارهای پوستی میتوانند بخشی از ظاهر فرد باشند، اما روایت رسانهای به آنها محدود نمیشود. فرد فرصت دارد درباره علایق، تواناییها، تجربهها و دیدگاههای خودش نیز دیده و شنیده شود.
تفاوت میان ترحم و احترام در همین نقطه مشخص میشود: ترحم فرد را عمدتاً از دریچه رنج میبیند؛ احترام، انسان را فراتر از رنج میشناسد.
کلیشه قربانی را کنار بگذاریم
رسانه برای روایت یک داستان معمولاً به یک نقطه تمرکز نیاز دارد. در روایت مربوط به سوختگی، گاهی خود حادثه به محور اصلی داستان تبدیل میشود و فردی که آن حادثه را پشت سر گذاشته، در حاشیه قرار میگیرد.
این الگو میتواند کلیشه «قربانی همیشگی» را تقویت کند.
البته اسکار سوختگی ممکن است نتیجه یک تجربه دشوار باشد و فرد حق دارد از رنجی که پشت سر گذاشته صحبت کند. اما رسانه نباید به جای او تصمیم بگیرد که مهمترین بخش زندگیاش همان حادثه است.
برای مثال، وقتی درباره زندگی یک رهیدۀ سوختگی گزارش تهیه میشود، میتوان از تجربه بازگشت او به جامعه، مسیر تحصیل، فعالیت شغلی، روابط اجتماعی، علایق یا فعالیتهای داوطلبانه نیز گفت. چنین روایتی به مخاطب کمک میکند فرد را در ابعاد مختلف بشناسد.
هدف حذف واقعیت سوختگی نیست؛ هدف، کاملتر کردن روایت است.
ظاهر نباید جای شخصیت را بگیرد
یکی از چالشهای بازنمایی افراد دارای اسکار این است که گاهی ظاهر آنها به اصلیترین ویژگی معرفیشان تبدیل میشود. در چنین شرایطی، حتی اگر محتوای رسانهای با نیت مثبت تولید شده باشد، ممکن است ناخواسته این پیام را منتقل کند که «متفاوت بودن ظاهر» مهمترین نکته درباره فرد است. در حالی که اسکار تنها یکی از ویژگیهای ظاهری یک انسان است. یک فرد ممکن است با اسکارهای پوستی زندگی کند و در عین حال شخصیت، تخصص، علایق و روابطی داشته باشد که ارتباطی با اسکار او ندارند. رسانهای که این ابعاد را نیز به مخاطب نشان میدهد، تصویر کاملتری از انسان ارائه میکند. به همین دلیل، بهتر است در تولید محتوا درباره افراد دارای اسکار، به جای تمرکز مداوم بر ظاهر، به تجربه انسانی آنها توجه شود. حتی در انتخاب تیتر، عکس و کپشن نیز این اصل اهمیت دارد. استفاده مکرر از تصاویر نزدیک از اسکار یا تیترهایی که فرد را صرفاً با ظاهرش معرفی میکنند، میتواند توجه مخاطب را به شکلی نامتناسب روی تفاوت ظاهری متمرکز کند.
تصویرسازی رسانهای و تأثیر آن بر جامعه
تصویری که رسانه از افراد دارای اسکار ارائه میکند، فقط برای چند دقیقه یا چند ثانیه در ذهن مخاطب باقی نمیماند. وقتی یک نوع تصویر بارها تکرار میشود، میتواند به تدریج بر برداشت عمومی از یک گروه اجتماعی اثر بگذارد. به همین دلیل، نحوه حضور افراد دارای اسکار در فیلم، سریال، گزارش خبری، تبلیغات، عکسهای خبری و شبکههای اجتماعی اهمیت دارد.
برای مثال، اگر مخاطب تقریباً همیشه فرد دارای اسکار سوختگی را در شرایطی ببیند که دیگران به او نگاه میکنند، برای او متأسفاند یا درباره حادثهای که برایش اتفاق افتاده سؤال میکنند، ممکن است به شکل ناخودآگاه تصور کند که تفاوت ظاهری همیشه با رنج اجتماعی، انزوا یا ناتوانی همراه است. این در حالی است که تجربه افراد با یکدیگر متفاوت است و نمیتوان زندگی همه رهیدگان سوختگی را با یک روایت واحد توضیح داد.
در مقابل، حضور طبیعی افراد دارای اسکار در موقعیتهای مختلف میتواند تصویر متفاوتی ایجاد کند. وقتی فردی با اسکار در نقش یک دانشآموز، پزشک، معلم، ورزشکار، هنرمند، کارمند، کارآفرین یا عضو یک گروه اجتماعی دیده میشود، مخاطب فرصت پیدا میکند او را فراتر از ظاهرش بشناسد. در این نوع بازنمایی، اسکار حذف یا پنهان نمیشود؛ اما به ویژگی تعیینکننده شخصیت تبدیل نمیشود.
این مسئله بهخصوص درباره کودکان و نوجوانان اهمیت دارد. آنها بخش قابلتوجهی از شناخت خود درباره تفاوتهای ظاهری را از محیط اطراف و رسانهها دریافت میکنند. اگر تصویر غالب، بدن و چهره متفاوت را چیزی عجیب، ترسناک یا شایسته ترحم نشان دهد، ممکن است همین نگاه در روابط روزمره نیز بازتولید شود. اما اگر رسانه تفاوت ظاهری را به عنوان یکی از شکلهای طبیعی تنوع انسانی نشان دهد، زمینه برای شکلگیری نگاه متعادلتر فراهم میشود.
تأثیر بازنمایی فقط به نگاه دیگران محدود نمیشود. فرد دارای اسکار نیز خود را در آینه تصاویر رسانهای میبیند. وقتی او هیچگاه کسی شبیه خودش را در موقعیتهای عادی و متنوع نمیبیند و تصویر افراد دارای تفاوت ظاهری همیشه با رنج، انزوا یا ترحم همراه است، ممکن است احساس کند تفاوت ظاهری او جایگاه متفاوتی برایش در جامعه ایجاد میکند.
در مقابل، دیدن افرادی با اسکارهای پوستی که در حال تحصیل، کار، فعالیت اجتماعی، ورزش، هنر یا زندگی روزمره هستند، میتواند تصویری گستردهتر از امکان حضور اجتماعی ایجاد کند. این نوع بازنمایی به فرد یادآوری میکند که ظاهر متفاوت، لزوماً به معنای محدود شدن نقشها و فرصتهای اجتماعی نیست.
البته رسانه به تنهایی نمیتواند پذیرش اجتماعی را ایجاد کند یا تمام مشکلاتی را که افراد دارای تفاوت ظاهری با آن مواجهاند، برطرف کند. خانواده، مدرسه، محیط کار، نظام آموزشی و فرهنگ عمومی نیز در این زمینه نقش دارند. با این حال، رسانه میتواند زبان و تصویر مشترکی ایجاد کند که بر سایر فضاهای اجتماعی نیز اثر بگذارد.
بنابراین، مسئله فقط این نیست که چند نفر دارای اسکار در رسانه دیده شوند؛ مسئله این است که چگونه دیده میشوند، در چه نقشهایی حضور دارند و چه روایتی درباره آنها ساخته میشود. بازنمایی متنوع و واقعبینانه میتواند به جای برجسته کردن تفاوت به عنوان یک نقص، آن را به عنوان بخشی از تجربه انسانی به رسمیت بشناسد.
چطور درباره افراد دارای اسکار روایت کنیم؟
برای رسیدن به بازنمایی محترمانه، لازم نیست حضور افراد دارای اسکار در رسانه حذف یا از نمایش اسکارهای پوستی پرهیز شود. مسئله اصلی، چگونگی نمایش آنهاست.
چند اصل میتواند به تولید روایتهای مسئولانهتر کمک کند:
- فرد را پیش از اسکار ببینیم
بهتر است روایت با انسان آغاز شود، نه با ویژگی ظاهری او. نام، حرفه، علاقه، تجربه و دیدگاه فرد باید در کنار شرایط جسمی او دیده شود.
- از زبان ترحمآمیز فاصله بگیریم
عبارتهایی که فرد را صرفاً موجودی آسیبدیده، ناتوان یا محتاج ترحم معرفی میکنند، میتوانند تصویری ناقص ایجاد کنند. استفاده از زبان محترمانه و دقیق، امکان روایت متوازنتر را فراهم میکند.
- رضایت فرد را جدی بگیریم
وقتی داستان زندگی یک فرد دارای اسکار روایت میشود، باید تا حد امکان خودش درباره اینکه چه چیزی را میخواهد با دیگران به اشتراک بگذارد، تصمیم بگیرد. این موضوع بهخصوص درباره جزئیات حادثه سوختگی اهمیت دارد. تجربه یک حادثه، اطلاعات عمومی محسوب نمیشود و فرد حق دارد درباره بخشهایی از زندگی خود سکوت کند.
- تصویر را با روایت هماهنگ کنیم
اگر متن درباره تواناییها و زندگی اجتماعی فرد است، استفاده از تصویری که فقط اسکار او را برجسته میکند، میتواند پیام متناقضی ایجاد کند. عکس، ویدئو، تیتر و متن باید در کنار یکدیگر تصویری انسانی و متوازن ارائه دهند.
افراد دارای اسکار باید راوی خودشان باشند
یکی از راههای مهم برای بهبود بازنمایی رسانهای، ایجاد فرصت برای روایت مستقیم تجربه توسط خود افراد دارای اسکار است. وقتی فرد درباره زندگی خود صحبت میکند، میتواند مشخص کند کدام بخش از تجربهاش برای او مهمتر است. ممکن است اسکار برای او بخشی از مسیر زندگی باشد، اما الزاماً مهمترین موضوع زندگیاش نباشد.
روایت اولشخص همچنین میتواند بسیاری از کلیشهها را اصلاح کند. مخاطب میشنود که فرد چگونه با نگاه دیگران مواجه شده، چه چیزهایی برایش مهم است، چه تجربیاتی داشته و چه تصویری از آینده خود دارد.
این نوع روایت به جای سخن گفتن «درباره» فرد، امکان سخن گفتن «با» او را فراهم میکند. البته استفاده از روایت شخصی باید با رضایت آگاهانه همراه باشد. رسانه نباید برای ساختن یک داستان تأثیرگذار، فرد را تحت فشار قرار دهد تا جزئیاتی را بازگو کند که تمایلی به بیان آنها ندارد.
رسانه چه تصویری از آینده میسازد؟
یکی از مهمترین پرسشها درباره بازنمایی افراد دارای تفاوت ظاهری این است که چه آیندهای را به مخاطب نشان میدهیم. آیا فرد دارای اسکار سوختگی همیشه در حال بازگویی گذشته است؟ آیا باید برای پذیرفته شدن، داستان رنج خود را تعریف کند؟ آیا ارزش حضور او در رسانه فقط به این دلیل است که از یک حادثه دشوار عبور کرده است؟ یا میتوان تصویری ساخت که در آن یک فرد دارای اسکار، بدون نیاز به توضیح مداوم درباره ظاهر خود، بخشی طبیعی از جامعه باشد؟
پاسخ به این پرسشها فقط بر عهده رسانه نیست؛ اما رسانه میتواند در ساختن این تصویر نقش داشته باشد.
اگر مخاطب بارها ببیند که افراد دارای اسکار در محیطهای آموزشی، حرفهای، هنری، ورزشی و اجتماعی حضور دارند، تفاوت ظاهری بهتدریج میتواند از یک «موضوع عجیب» به بخشی طبیعی از تنوع انسانی تبدیل شود.
این همان نقطهای است که بازنمایی رسانهای میتواند از نمایش صرف فراتر برود و به تغییر نگرش اجتماعی کمک کند.
از دیدهشدن تا درست دیدهشدن
دیده شدن همیشه به معنای درست دیده شدن نیست.
ممکن است فردی بارها در رسانه حضور داشته باشد، اما هر بار تنها به دلیل اسکارهای پوستی، حادثهای که پشت سر گذاشته یا ظاهر متفاوتش معرفی شود. چنین حضوری لزوماً به معنای بازنمایی مثبت نیست. بازنمایی زمانی ارزشمند است که فرد فرصت داشته باشد با هویت کاملتری دیده شود. رسانه میتواند به جای اینکه فقط تفاوت را برجسته کند، امکان شناختن انسان پشت آن تفاوت را فراهم کند. این یعنی توجه به زندگی، تواناییها، انتخابها، روابط، آرزوها و دیدگاههای فرد. در چنین روایتی، اسکار پنهان نمیشود؛ اما تمام تصویر را نیز اشغال نمیکند.
سخن آخر
بازنمایی افراد دارای اسکار در رسانه فقط مسئله انتخاب یک عکس یا واژه مناسب نیست. این بازنمایی بخشی از فرایند شکلگیری نگاه جامعه به تفاوتهای ظاهری است. رسانه میتواند با تمرکز افراطی بر رنج، قربانیسازی و ترحم، کلیشههایی را تقویت کند که حضور اجتماعی افراد دارای اسکار را دشوارتر میسازند. در مقابل، روایتهای متوازن و انسانی میتوانند زمینه شناخت بهتر و پذیرش بیشتر را فراهم کنند.
رهیدگان سوختگی نباید فقط با حادثهای که پشت سر گذاشتهاند تعریف شوند. آسیب سوختگی ممکن است آثار جسمی و اجتماعی ماندگاری داشته باشد و اسکار سوختگی نیز بخشی از ظاهر فرد باقی بماند، اما هیچکدام به تنهایی نمیتوانند هویت یک انسان را توضیح دهند. رسانه مسئولیت دارد هنگام پرداختن به سوختگی و اسکارهای پوستی، حریم خصوصی، رضایت و شأن افراد را در نظر بگیرد؛ از زبان ترحمآمیز فاصله بگیرد و به جای قربانیسازی یا قهرمانسازی افراطی، روایتهای واقعی و متنوع ارائه دهد.
اسکار، فراتر از یک تصویر یعنی فرد دارای اسکار را نه به عنوان یک نماد، بلکه به عنوان یک انسان ببینیم؛ انسانی با گذشته، حال، تواناییها، انتخابها و آیندهای که نباید تحتتأثیر ظاهرش تعریف شود.
نویسنده: میلاد حجتی
تاریخ انتشار: آبان ۵, ۱۴۰۵
ساعت: ۰۵:۳۸