حادثه سوختگی گسستی است که تمامی ابعاد زیستجهان فرد و چرخههای اجتماعی پیرامون او را بهطور بنیادین دگرگون میسازد. تجربه سوختگی بهواسطه پیامدهای گسترده جسمی، روانی و اجتماعی، نه تنها فرد آسیبدیده، بلکه کانون خانواده و تعاملات اجتماعی را با چالشهای پیچیدهای مواجه میکند. از همین رو، شناسایی دقیق الگوهای بروز این آسیب برای طراحی مداخلات پیشگیرانه و برنامهریزیهای اجتماعیِ مبتنی بر شواهد، ضرورتی غیرقابلانکار است.
در راستای پاسخ به همین نیاز، واحد مددکاری اجتماعی مؤسسه مردمنهاد زنو در نیمسال اول ۱۴۰۴، فرایند برنامهریزی اجتماعی خود را بر پایه تحلیل دادههای مستند بنا نهاد. در این بازه زمانی، اطلاعات مربوط به ۲۳۱۴ فرد که بهدلیل سوختگی سابقه بستری داشتهاند، مورد بررسی و واکاوی قرار گرفت. هدف از این تحلیل، شناسایی الگوهای اپیدمیولوژیک سوختگی برای تدوین راهکارهای کاربردی بود. این بررسیهای آماری منجر به تدوین یک «برنامه آموزشی پیشگیری از سوختگی کودکان زیر ۶ سال» شد که با همکاری شبکه خانههای بهداشت غرب و سازمان آتشنشانی در منطقه ۱۸ تهران به مرحله اجرا رسید. در ادامه، دادههای بهدستآمده از این تحلیل که مبنای اجرای طرحهای پیشگیرانه قرار گرفته است، مورد بررسی قرار میگیرد.
تحلیل جمعیتشناختی و الگوی آسیبشناسی سوختگی
درکِ دقیق ماهیتِ سوختگی نیازمند نگاهی فراتر از گزارشهای بالینی صرف است؛ تحلیلِ آماریِ توزیعِ آسیبها در میان گروههای سنی و جنسیتی، نقشه راهی را ترسیم میکند که میتواند تعیینکننده مسیر سیاستگذاریهای پیشگیرانه و مددکاری باشد. دادههای بهدستآمده از بررسی ۲۳۱۴ فرد دچار سوختگی در نیمسال اول ۱۴۰۴، الگوهای جمعیتی قابلتأملی را آشکار میسازد که ابعاد مختلف این بحران را شفافتر میکند:
ویژگیهای جمعیتی افراد بررسیشده:
از مجموع موارد بررسیشده، ۷۹۲ نفر کودک بودهاند که حدود ۴۳ درصد کل افراد را شامل میشوند. این نسبتِ قابلتوجه در جمعیت کودکان، گویای آسیبپذیری مضاعف این گروه سنی است که نیازمند رویکردهای حمایتی و مراقبتیِ ویژهتری در محیطهای خانگی و آموزشی میباشد.
در کنار این آمار، از نظر جنسیت نیز حدود ۸۰ درصد مرد و ۲۰ درصد زن گزارش شدهاند؛ تفاوت آماری معناداری که میتواند ریشه در نوع فعالیتهای روزمره، مواجهه با خطرات شغلی و نقشهای جنسیتی ایفا شده در محیطهای کار و خانه داشته باشد.
همچنین، در تحلیلِ تخصصیِ گروه کودکان، بیشترین میزان آسیب در بازه سنی ۲ تا ۵ سال مشاهده شده است. این یافتهها حاکی از آن است که نواحی درگیر سوختگی در این گروه سنی، بیشتر معطوف به بخشهای حساس بدن، یعنی سر، گردن و تنه بوده که خود میتواند عوارض ثانویه بلندمدتی را از منظر زیباییشناختی و کارکردی برای کودک به همراه داشته باشد.
طبقهبندی علل شایع سوختگی
بر اساس یافتههای این گزارش، شایعترین عوامل منجر به سوختگی در سطح کلان، آبجوش، مایعات داغ و تماس با اجسام داغ شناسایی شدهاند. در لایهی بعدیِ عوامل حادثهخیز، مواد سوختی نظیر نفت، بنزین و گازوئیل بهعنوان عواملِ مهمِ بروز آسیب در میان جامعه بررسیشده قرار دارند.
تفاوت در الگوهای مواجهه بر اساس جنسیت و محیط
تحلیلِ توزیعِ محلِ وقوع حادثه، تفاوتهای معناداری را در سبک زندگی و نوعِ فعالیتهای منجر به آسیب نشان میدهد:
- الگوی سوختگی در مردان
دادهها حاکی از آن است که در مردان، وقوع سوختگی بیشتر با فضای محیطِ کار گره خورده است؛ بهطوریکه عامل اصلی این حوادث، مواد سوختی شامل نفت، بنزین و گازوئیل گزارش شده است. پس از این مواد، عواملِ تکنولوژیک و زیرساختی نظیر کپسول گاز و جریان برق نیز به عنوان عوامل مهم دیگر در بروز سوختگی در این گروه ذکر شدهاند.
- الگوی سوختگی در زنان
در مقابل، الگوی سوختگی در زنان بیش از آنکه با محیطهای صنعتی در ارتباط باشد، به حریمِ «خانه» پیوند خورده است. عامل اصلی آسیب در این گروه، بخار آبجوش، مایعات داغ و حوادث مرتبط با پختوپز و آمادهسازی غذا بوده است.
تحلیل وضعیت آسیبپذیری کودکان
گروه کودکان با آسیبپذیری بسیار بالا در محیطهای خانگی مواجهاند؛ بهگونهای که حدود ۷۵ درصد از موارد سوختگی در این گروه، ناشی از تماس با آب داغ و بخار آب گزارش شده است. نکته حائز اهمیت در بررسیِ محیطِ وقوعِ این حوادث برای کودکان، این است که آسیبها عمدتاً در حین انجام فعالیتهای معمول و روزمره زندگی مانند حضور در آشپزخانه، فرایند استحمام و یا هنگام سرو غذا رخ داده است که نشاندهنده لزوم تمرکز بر ایمنسازیِ حداکثریِ محیطهای خانگی است.
برنامه آموزشی پیشگیری از سوختگی کودکان زیر ۶ سال
یافتههای آماریِ حاصل از تحلیل دادههای نیمسال اول ۱۴۰۴، تنها یک گزارشِ توصیفی باقی نماند، بلکه به مثابهی یک نقشهی عملیاتی برای مداخلاتِ پیشگیرانه عمل کرد. با توجه به نرخ بالای سوختگی در کودکان زیر ۶ سال و تمرکزِ حوادث در محیطهای خانگی، واحد مددکاری اجتماعی مؤسسه مردمنهاد زنو با رویکردی مبتنی بر شواهد، اقدام به طراحی و اجرای یک «برنامه جامع آموزشی پیشگیری از سوختگی» نمود.
این طرحِ مداخلهای که با هدف کاهشِ ضریبِ آسیبپذیری کودکان در منطقه ۱۸ تهران تدوین شد، با مشارکتِ راهبردی و همافزاییِ «شبکه خانههای بهداشت غرب» و «سازمان آتشنشانی» به مرحله اجرا درآمد. هدف از این همکاریِ بینبخشی، علاوه بر آگاهیبخشی مستقیم به والدین و مراقبین، ایجاد حساسیتِ اجتماعی نسبت به خطراتِ پنهان در محیطهای روزمره و تجهیزِ خانوادهها به دانشِ مدیریتِ ریسک در آشپزخانه و محیطهای خانگی بود تا از این طریق، چرخهی وقوعِ حوادث سوختگی در جمعیتِ هدف، پیش از وقوع، قطع شود.
سخن آخر
یافتههای این گزارش نشان میدهد که سوختگی در گروههای مختلف جمعیتی الگوهای متفاوتی دارد و در کودکان، بهویژه در سنین ۲ تا ۵ سال، خطر سوختگی با آب داغ و بخار آب در محیطهای روزمره بسیار قابل توجه است. همچنین، تفاوتهای معناداری در محل وقوع و علت سوختگی میان مردان و زنان دیده میشود؛ بهطوری که در مردان، محیط کار و مواد سوختی نقش برجستهتری دارند و در زنان، محیط خانه و مایعات داغ از عوامل اصلی هستند. این دادهها ضرورت برنامهریزی اجتماعی هدفمند و اجرای آموزشهای پیشگیرانه را نشان میدهد.