چرا مشارکت داوطلبانه فقط کمک به دیگران نیست؟
وقتی صحبت از مشارکت داوطلبانه میشود، اولین تصویری که معمولاً در ذهن شکل میگیرد، فردی است که بخشی از وقت یا توان خود را برای کمک به دیگران اختصاص میدهد؛ از جمعآوری کمک برای خانوادههای نیازمند گرفته تا همکاری با یک خیریه، آموزش رایگان، فعالیتهای محیطزیستی یا همراهی با یک موسسه اجتماعی.
اما داوطلبی فقط درباره کسی نیست که چیزی میدهد و فرد دیگری چیزی دریافت میکند. در واقع، رابطه میان «داوطلب» و جامعه، رابطهای یکطرفه نیست. کارهای داوطلبانه میتوانند همزمان سه اتفاق را رقم بزنند: به یک نیاز اجتماعی پاسخ دهند، سرمایه اجتماعی را تقویت کنند و تجربهای ارزشمند برای خود داوطلب بسازند.
سازمان ملل متحد نیز در گزارشهای خود درباره داوطلبی تأکید میکند که فعالیت داوطلبانه علاوه بر تأثیر بر جوامع، میتواند با حوزههایی مانند رفاه فردی، مهارتآموزی، مشارکت مدنی، همبستگی اجتماعی و تابآوری جامعه ارتباط داشته باشد. گزارش وضعیت جهانی داوطلبی در سال ۲۰۲۶ نیز بر ضرورت نگاه کردن به ارزش داوطلبی فراتر از تعداد افراد یا ساعتهای فعالیت تأکید کرده است.
مشارکت داوطلبانه چیست؟
مشارکت داوطلبانه را میتوان نوعی فعالیت آزادانه دانست که فرد بدون اینکه دریافت دستمزد انگیزه اصلی او باشد، برای منفعت عمومی، اجتماعی یا کمک به دیگران انجام میدهد. سازمان ملل متحد نیز داوطلبی را مجموعهای گسترده از فعالیتهایی میداند که با اراده فرد و برای منفعت عمومی انجام میشوند و پاداش مالی، انگیزه اصلی آنها نیست.
این تعریف نشان میدهد که داوطلبی الزاماً به حضور در یک سازمان بزرگ یا انجام فعالیتهای پیچیده محدود نمیشود.
یک دانشآموز که به همکلاسی خود در یادگیری یک درس کمک میکند، فردی که در پاکسازی یک فضای عمومی مشارکت میکند، کسی که برای یک خیریه در بستهبندی یا توزیع کمکها وقت میگذارد یا فردی که دانش و تخصص خود را به شکل رایگان در اختیار یک فعالیت اجتماعی قرار میدهد، همگی میتوانند نمونههایی از مشارکت داوطلبانه باشند.
بنابراین، داوطلبی بیشتر از آنکه یک «عنوان» باشد، یک نوع نگرش به جامعه است؛ نگرشی که در آن فرد خود را صرفاً تماشاگر مسائل اطرافش نمیداند.
چرا کمک کردن، تنها بخش کوچکی از ماجراست؟
در نگاه سنتی، ممکن است مشارکت داوطلبانه با مفهوم «کمک کردن» برابر دانسته شود. کمک البته یکی از مهمترین بخشهای فعالیت داوطلبانه است، اما تمام داستان نیست.
فرض کنید گروهی از داوطلبان برای حمایت از یک منطقه آسیبدیده فعالیت میکنند. نتیجه کار آنها فقط توزیع اقلام ضروری نیست. در کنار آن، میان افراد ارتباط شکل میگیرد، اعتماد افزایش پیدا میکند، افراد مهارتهای جدیدی یاد میگیرند و جامعه محلی برای مواجهه با مشکلات آینده آمادگی بیشتری پیدا میکند.
به همین دلیل، سازمان ملل متحد در رویکردهای جدید خود به سنجش داوطلبی، بر ارزش آن برای فرد، جامعه، اقتصاد و محیط توانمندساز تأکید کرده است.
این نگاه، تفاوت مهمی ایجاد میکند: هدف کار داوطلبان صرفاً حل یک مشکل در یک لحظه نیست؛ بلکه میتواند به ایجاد ظرفیت برای حل مشکلات آینده نیز کمک کند.
مشارکت داوطلبانه چگونه جامعه را تغییر میدهد؟
تأثیر مشارکت داوطلبانه فقط به نتیجه مستقیم یک فعالیت یا میزان کمک به دیگران محدود نمیشود. این مشارکت میتواند روابط میان افراد را تقویت کرده و زمینه شکلگیری اعتماد و همکاری بیشتر در جامعه را فراهم کند. از سوی دیگر، حضور داوطلبان میتواند حس تعلق به جامعه را افزایش داده و افراد را نسبت به مسائل پیرامون خود مسئولتر کند. در ادامه، سه اثر مهم مشارکت داوطلبانه؛ یعنی تقویت اعتماد اجتماعی، افزایش حس تعلق و افزایش تابآوری جامعه را بررسی میکنیم.
اعتماد اجتماعی را بیشتر میکند
هیچ جامعهای فقط با قوانین و نهادها ساخته نمیشود. بخش مهمی از زندگی اجتماعی به اعتماد میان افراد وابسته است.
وقتی افراد در قالب گروههای داوطلبانه کنار یکدیگر قرار میگیرند، با افرادی مواجه میشوند که ممکن است پیشینه، تجربه یا دیدگاه متفاوتی داشته باشند. همکاری برای رسیدن به یک هدف مشترک میتواند زمینهای برای شناخت بیشتر و شکلگیری روابط اجتماعی باشد.
OECD نیز مشارکت مدنی، از جمله فعالیتهای داوطلبانه، عضویت در گروهها و فعالیتهای اجتماعی را با سرمایه اجتماعی، اعتماد و همکاری مرتبط میداند.
در چنین شرایطی، مشارکت داوطلبانه فقط «انجام یک کار» نیست؛ بلکه تمرینی برای زندگی جمعی است.
حس تعلق به جامعه را تقویت میکند
یکی از مشکلات جوامع مدرن، احساس فاصله گرفتن افراد از یکدیگر است. ممکن است افراد در یک محله زندگی کنند، اما ارتباط چندانی با یکدیگر نداشته باشند.
کارهای داوطلبانه میتوانند این فاصله را کاهش دهند. زمانی که افراد برای یک هدف مشترک کنار هم قرار میگیرند، احساس میکنند بخشی از یک مجموعه بزرگتر هستند.
این حس تعلق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا فرد را از یک ناظر منفعل به یک مشارکتکننده تبدیل میکند.
جامعه را در برابر بحرانها مقاومتر میکند
در زمان بحران، از حوادث طبیعی گرفته تا بحرانهای اجتماعی و بهداشتی، شبکههای داوطلبانه میتوانند نقش مهمی داشته باشند.
گزارشهای UNV نشان میدهند که داوطلبان در بحرانها و برنامههای مرتبط با سلامت، آموزش و توسعه اجتماعی نقشهای متنوعی ایفا میکنند. این نقشها گاهی رسمی و سازمانیافته و گاهی کاملاً محلی و غیررسمی هستند.
نکته مهم این است که جامعهای که افراد آن تجربه همکاری دارند، در شرایط دشوار ظرفیت بیشتری برای سازماندهی و همیاری خواهد داشت.
تاثیر مشارکت داوطلبانه برای داوطلب
شاید یکی از جذابترین بخشهای داوطلبی همین باشد: فردی که برای کمک به دیگران وارد یک فعالیت میشود، لزوماً دست خالی از آن خارج نمیشود.
- افزایش مهارتها
بسیاری از فعالیتهای داوطلبانه فرصتی برای یادگیری هستند. یک داوطلب ممکن است در جریان همکاری با یک موسسه مردمنهاد، مهارت ارتباط با دیگران، کار گروهی، برنامهریزی، حل مسئله یا مدیریت زمان را تجربه کند.
در برخی فعالیتها نیز مهارتهای تخصصی مانند آموزش، تولید محتوا، عکاسی، طراحی، برگزاری رویداد یا فعالیتهای پژوهشی مورد استفاده قرار میگیرند.
گزارش OECD درباره برنامههای داوطلبی جوانان نیز به نقش فعالیتهای داوطلبانه در تقویت مهارتها، اعتمادبهنفس، سرمایه اجتماعی و مشارکت مدنی اشاره میکند.
- پیدا کردن تجربههای تازه
گاهی فرد در زندگی روزمره فرصت ندارد با گروههای مختلف اجتماعی آشنا شود. داوطلبی میتواند چنین فرصتی ایجاد کند.
کار کردن در کنار افراد مختلف، مواجهه با مسائل واقعی جامعه و تلاش برای پیدا کردن راهحل، تجربهای است که لزوماً در کلاس درس یا محیط روزمره به دست نمیآید.
- افزایش احساس اثرگذاری
یکی از مهمترین تجربههایی که مشارکت میتواند ایجاد کند، احساس «من میتوانم تأثیرگذار باشم» است.
وقتی فرد میبیند زمانی که اختصاص داده یا کاری که انجام داده، واقعاً در یک فعالیت جمعی مورد استفاده قرار گرفته است، احساس اثرگذاری بیشتری پیدا میکند.
البته نباید این موضوع را به یک رابطه قطعی و یکسان برای همه افراد تبدیل کرد. تجربه داوطلبی به نوع فعالیت، میزان فشار، شرایط فرد و کیفیت محیط همکاری بستگی دارد. گزارش ۲۰۲۶ UNV نیز تأکید میکند که داوطلبی میتواند در کنار مزایایی مانند افزایش اعتمادبهنفس و تابآوری، در برخی شرایط با فشار، فرسودگی یا تجربههای منفی نیز همراه باشد.
نقش موسسههای مردمنهاد در گسترش کارهای داوطلبانه
موسسههای مردمنهاد یا سازمانهای غیرانتفاعی میتوانند نقش مهمی در تبدیل انگیزههای فردی به فعالیتهای سازمانیافته داشته باشند.
ممکن است افراد زیادی تمایل داشته باشند به جامعه کمک کنند، اما ندانند از کجا باید شروع کنند. یک سازمان مناسب میتواند نیازهای واقعی را شناسایی کند، وظایف را میان داوطلبان تقسیم کند، آموزش لازم را ارائه دهد و تأثیر فعالیتها را ارزیابی کند. در نتیجه، سازمان نقش یک پل را دارد: یک طرف پل، افرادی هستند که میخواهند مشارکت کنند و طرف دیگر، نیازهای واقعی جامعه.
البته سازمانها نیز باید محیط مناسبی برای داوطلبان ایجاد کنند. شفافیت، آموزش، احترام به وقت داوطلب، مشخص بودن مسئولیتها و قدردانی از مشارکت افراد، همگی در تجربه داوطلبی اهمیت دارند.
چگونه یک داوطلب مؤثر باشیم؟
برای شروع لازم نیست کار بزرگی انجام دهیم. اتفاقاً مشارکت پایدار معمولاً از قدمهای کوچک شروع میشود. اول باید ببینیم چه چیزی برای ما اهمیت دارد. آیا به آموزش علاقه داریم؟ محیط زیست؟ حمایت از کودکان؟ فعالیتهای فرهنگی؟ کمک به سالمندان؟ یا شاید مهارتی داریم که میتواند در اختیار یک موسسه قرار بگیرد؟
مرحله بعد، شناخت ظرفیت خودمان است. داوطلبی قرار نیست تمام زندگی ما را تحت تأثیر قرار دهد. اختصاص دادن زمانی که واقعاً میتوانیم متعهدانه در اختیار یک فعالیت قرار دهیم، بهتر از قبول مسئولیتهای متعدد و ناتمام گذاشتن آنهاست.
در نهایت، باید به کیفیت فعالیت توجه کنیم. یک ساعت مشارکت مؤثر میتواند ارزشمندتر از ساعتها فعالیت بدون برنامه باشد.
سخن آخر
مشارکت داوطلبانه فقط کمک به دیگران نیست. کمک، نقطه شروع است؛ اما نتیجه میتواند بسیار گستردهتر باشد. یک داوطلب ممکن است برای حل یک مشکل اجتماعی وارد میدان شود، اما در این مسیر مهارت جدیدی یاد بگیرد، با افراد تازه آشنا شود، حس تعلق بیشتری پیدا کند و به بخشی از یک شبکه اجتماعی تبدیل شود. از طرف دیگر، جامعه نیز فقط یک خدمت دریافت نمیکند؛ بلکه اعتماد، همکاری، همبستگی و ظرفیت بیشتری برای حل مسائل آینده به دست میآورد. شاید به همین دلیل است که ارزش واقعی کارهای داوطلبانه را نمیتوان تنها با پول، تعداد فعالیتها یا تعداد افرادی که تحت پوشش قرار گرفتهاند اندازهگیری کرد. داوطلبی یعنی باور داشته باشیم که برای بهتر شدن جامعه، لازم نیست همیشه منتظر دیگری بمانیم.
نویسنده: میلاد حجتی
تاریخ انتشار: آبان ۱۰, ۱۴۰۵
ساعت: ۱۴:۵۳