تجربه موسسه مردم نهاد زنو در زمینه حمایت از کادر درمان و تیم توانبخشی
معمولاً وقتی صحبت از کادر درمان و مراقبتهای بهداشتی میشود، گروهی از افراد در ذهن ما نقش میبندند که در بحرانهای مختلف، همواره در خط مقدم ارائه خدمات بهداشتی، درمانی و توانبخشی ایستادهاند و به بهترین شکل ممکن خدمات خود را ارائه میدهند. در واقع، بیمارستانها مهمترین کارکردشان ارائه خدمات درمانی و بهداشتی به مراجعان است. اما آیا این کارکرد همیشه بدون اختلال انجام میشود؟
پاسخ به این سؤال آسان نیست و نیاز به تأمل دارد. بیتردید عوامل بسیاری میتوانند بر این عملکرد تأثیر بگذارند؛ برای مثال کمبود نیروی انسانی، ازدحام مراجعین بیش از ظرفیت بیمارستان، آموزشهای ناکافی، نبود هماهنگی بینبخشی، سیاستگذاریهای نامناسب، یا دستمزد پایینتر از حد انتظار، همگی میتوانند بر عملکرد حرفهای کادر درمان و در نهایت بر کارایی نظام سلامت اثرگذار باشند. در چنین شرایطی، احتمال بروز سندروم فرسودگی شغلی در میان اعضای کادر درمان بسیار بالاست.
فرسودگی شغلی حالتی از خستگی عاطفی، روانی و جسمی است که در نتیجهی قرار گرفتن طولانیمدت در معرض استرسهای شغلی مزمن، بهویژه در مشاغل انسانی مانند مراقبتهای بهداشتی و درمانی، شکل میگیرد. بر اساس مدل معروف فرسودگی شغلی، این پدیده سه بُعد اصلی دارد:
- نخست، خستگی هیجانی (Emotional Exhaustion) که به احساس تهی شدن از انرژی و ناتوانی در ادامهی تعامل مؤثر با مراجعان اشاره دارد؛
- دوم، مسخ شخصیت(Depersonalization) که در قالب نگرش منفی، سرد یا بیاحساس نسبت به مراجعین و همکاران بروز میکند؛
- سوم، کاهش احساس موفقیت یا کفایت فردی (Reduced Personal Accomplishment) که طی آن فرد احساس میکند تلاشهایش بیارزش یا بیتأثیر است.
تا کنون پژوهشهای متعددی دربارهی فرسودگی شغلی انجام شده است. بر اساس مطالعات مختلف، حدود ۵۲ درصد از کارکنان حوزه بهداشت و درمان دستکم یکی از نشانههای این وضعیت را تجربه میکنند. در میان پرستاران، میزان خستگی هیجانی و مسخ شخصیت معمولاً بین ۴۰ تا ۶۰ درصد گزارش شده است. همچنین در تیمهای توانبخشی مانند فیزیوتراپیستها، کاردرمانگران و گفتاردرمانگران نیز سطوح بالایی از فرسودگی مشاهده میشود؛ بهگونهای که در مرورهای نظاممند، میانگین شیوع خستگی هیجانی حدود ۴۰ درصد، مسخزدگی ۲۶ درصد و کاهش احساس کفایت حرفهای ۲۵ درصد عنوان شده است. پژوهشها نشان میدهند که عوامل سازمانی، حجم بالای کار و نوع محیط درمانی نقش مهمی در شدت و بروز فرسودگی شغلی در این گروهها دارند.
فرسودگی شغلی میتواند موجب کاهش کیفیت مراقبت، افزایش خطا، افت رضایت شغلی و حتی ترک خدمت در میان اعضای تیم درمان شود. بنابراین، ضروری است نسبت به فرسودگی شغلی کادر درمان حساس باشیم، چرا که بروز آن نهتنها عملکرد حرفهای را کاهش میدهد، بلکه میتواند روند مراقبت از مراجعان را نیز مختل کرده و حتی برای آنان آسیبزا باشد. افزون بر این، فرسودگی شغلی هزینههای مالی قابل توجهی را بر سیستم بهداشت و درمان تحمیل میکند.
از اینرو، بسیاری از نهادها و مراکز بهداشتی و درمانی توسعه یافته تلاش میکنند با ایجاد شرایط مناسب، تا حد امکان از بروز این پدیده جلوگیری کنند. اقدامات در این زمینه معمولاً در سه سطح برنامهریزی میشوند: برنامهریزیهای کلان در سطح سیاستگذاری، برنامهریزیهای میانی در سطح مراکز ارائهدهنده خدمات و برنامهریزیهای خرد در سطح ارائهدهندگان خدمات. پژوهشها نشان دادهاند که مداخله همزمان در هر سه سطح بیشترین تأثیر را در پیشگیری و کاهش فرسودگی شغلی دارد، هرچند مداخله در یک سطح نیز میتواند مؤثر باشد. برای مثال، مطالعات متعددی نشان دادهاند که برگزاری دورههای آموزش خودمراقبتی برای پرسنل بیمارستانها میتواند نقش قابل توجهی در کاهش یا پیشگیری از فرسودگی شغلی و ارتقای عملکرد حرفهای داشته باشد و در نهایت منجر به ارائهی خدمات باکیفیتتر به مراجعان شود.
از اینرو، ما در مؤسسه مردمنهاد زنو از ابتدای سال ۱۴۰۳ با درک اهمیت نقش توانمندسازی کادر درمان در پیشگیری از فرسودگی شغلی، مجموعهای از کارگاههای تخصصی را با همکاری واحدهای آموزش و مددکاری اجتماعی بیمارستانهایی که در حوزه ارائه خدمات به بیماران سوختگی و سایر گروههای نیازمند فعالیت دارند، طراحی و اجرا کردهایم. عناوین این کارگاهها شامل مواجهه با تروما، پیشگیری از فرسودگی شغلی، خودمراقبتی و مهارتهای ارتباطی است. هدف از اجرای این برنامهها، ارتقای سلامت روانیـاجتماعی کادر درمان و تقویت مهارتهای آنان در مدیریت فشارهای شغلی و ارتباط مؤثر جهت ارتقای کیفیت خدمات آنان به مراجعین است. این آموزشها توسط تیم مددکاری اجتماعی و روانشناسی مؤسسه زنو طراحی و ارائه شده و همچنان با استقبال کادر درمان و پرسنل بیمارستانها در حال تداوم است. تاکنون بیش از ده کارگاه آموزشی در بیمارستانهای مطهری، شهدای یافتآباد و حضرت فاطمه برگزار شده و بیش از دویست نفر از پرسنل درمانی و توانبخشی از این آموزشها بهرهمند شدهاند.
تجربهی این برنامهها نشان داده است که سرمایهگذاری بر سلامت روانی-اجتماعی و آموزش مستمر کادر درمان، نهتنها به بهبود کیفیت خدمات و افزایش رضایت شغلی منجر میشود، بلکه گامی مؤثر در جهت تقویت نظام مراقبت از مراجعین و پیشگیری از فرسودگی شغلی در سطح وسیعتر به شمار میآید، امید است که در ادامه اقداماتی در سطح سیاست گذاری و سازمانی نیز جهت پیشگیری از فرسودگی شغلی و خودمراقبتی صورت بگیرد.
منابع علمی:
Ghahramani, S., et al. (2021). A systematic review and meta-analysis of burnout among healthcare workers. Frontiers in Psychology, 12, 758849. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2021.758849
Li, L. Z., et al. (2024). Nurse burnout and patient safety, satisfaction, and quality: A systematic review and meta-analysis. Journal of Nursing Management, 32(1), 45–59.
Bruschini, M., Carli, A., & Burla, F. (2018). Burnout and work-related stress in Italian rehabilitation professionals: A comparison of physiotherapists, speech therapists and occupational therapists. Work, 59(1), 121-129.
Song, C. S., et al. (2024). Effects of presenteeism on burnout among rehabilitation medical workers. Healthcare, 12(5), 515. https://doi.org/10.3390/healthcare12050515